Kısa özet: Türk hukukunda dört nafaka türü vardır: tedbir nafakası (dava sürerken), yoksulluk nafakası (boşanma sonrası eş için), iştirak nafakası (çocuk için) ve yardım nafakası (yakın akrabalar için). Miktar kanunla sabit değildir; hâkim tarafların gelir, mal varlığı ve yaşam standardına göre hakkaniyetle belirler. Nafaka her zaman artırılabilir, azaltılabilir veya kaldırılabilir; ödenmemesi halinde icra takibi ve üç aya kadar tazyik hapsi gündeme gelir.
Nafaka Nedir?
Nafaka, kanunun öngördüğü hallerde bir kişinin geçimini sağlayamayan eşine, çocuğuna veya yakın akrabasına yaptığı düzenli parasal yardımdır. Türk Medeni Kanunu'nda (TMK) düzenlenen nafaka, boşanma davalarının en çok tartışılan başlığıdır ve sık sık uzun süreli icra ve ceza uyuşmazlıklarına dönüşür.
Nafaka Türleri Nelerdir?
| Nafaka Türü | Kanuni Dayanak | Kim Alır? | Ne Zaman Ödenir? |
|---|---|---|---|
| Tedbir Nafakası | TMK m.169, 197 | Eş ve çocuklar | Boşanma/ayrılık davası süresince |
| Yoksulluk Nafakası | TMK m.175 | Boşanma ile yoksulluğa düşecek eş | Boşanma kararının kesinleşmesinden sonra, süresiz |
| İştirak Nafakası | TMK m.182, 329 | Velayeti almayan ebeveyn öder, çocuk için | Çocuk ergin olana kadar |
| Yardım Nafakası | TMK m.364 | Altsoy, üstsoy ve kardeşler | Yardım edilmediğinde yoksulluğa düşecek olma şartıyla |
1. Tedbir Nafakası
Boşanma veya ayrılık davası açıldığında hâkim, dava süresince eşlerin ve çocukların geçimini güvence altına almak için tedbir nafakasına hükmeder. Kusur araştırması yapılmaz; amaç dava sonuçlanana kadar mağduriyetin önlenmesidir. Tedbir nafakası dava tarihinden itibaren başlar ve karar kesinleşince yerini yoksulluk ve iştirak nafakasına bırakır. Boşanma davası olmaksızın, evlilik birliği devam ederken ayrı yaşayan eş de TMK m.197 uyarınca tedbir nafakası isteyebilir.
2. Yoksulluk Nafakası
TMK m.175'e göre boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek taraf, kusuru daha ağır olmamak koşuluyla geçimi için diğer taraftan mali gücü oranında süresiz olarak nafaka isteyebilir. Üç şart birlikte aranır:
- Talep eden tarafın daha ağır kusurlu olmaması (eşit kusur nafakaya engel değildir),
- Boşanma nedeniyle yoksulluğa düşecek olması,
- Nafakanın diğer tarafın mali gücüyle orantılı olması.
Yargıtay uygulamasında "yoksulluk", zorunlu ve gerekli ihtiyaçları karşılayamama halidir. Asgari ücret düzeyinde gelir tek başına yoksulluk nafakasını engellemez; kişinin sosyal ve ekonomik durumu bütünüyle değerlendirilir. Kanunda kadın-erkek ayrımı yoktur.
Önemli: Yoksulluk nafakası boşanma davasında veya boşanma kararının kesinleşmesinden itibaren bir yıl içinde ayrı bir dava ile talep edilmelidir. Bu süre kaçırılırsa hak düşer.
3. İştirak Nafakası
Velayet kendisine verilmeyen ebeveyn, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılmak zorundadır (TMK m.182). İştirak nafakası çocuğun hakkıdır; velayeti alan ebeveyn bundan feragat edemez. Talep olmasa bile hâkim resen hükmeder. Çocuk 18 yaşını doldurunca kendiliğinden sona erer; ancak eğitimi devam eden ergin çocuk yardım nafakası adı altında talebe devam edebilir.
4. Yardım Nafakası
TMK m.364 uyarınca herkes, yardım etmediği takdirde yoksulluğa düşecek olan üstsoyu (anne, baba, büyükanne), altsoyu (çocuk, torun) ve kardeşlerine nafaka vermekle yükümlüdür. Kardeşler için ayrıca refah içinde bulunma şartı aranır. Uygulamada en sık üniversite öğrencisi ergin çocukların anne veya babadan yardım nafakası talebi görülür.
Nafaka Miktarı Nasıl Hesaplanır?
Kanunda "gelirin yüzde şu kadarı" gibi sabit bir formül yoktur. Hâkim şu kriterleri birlikte değerlendirir:
- Nafaka yükümlüsünün geliri, mal varlığı ve mesleği (bordro, SGK kaydı, banka hareketleri, tapu ve araç kayıtları),
- Nafaka alacaklısının geliri ve ihtiyaçları,
- Evlilik sırasındaki yaşam standardı,
- Çocuk için: yaşı, okul durumu, sağlık ve bakım giderleri,
- Yükümlünün başka bakmakla yükümlü olduğu kişiler,
- Yoksulluk nafakasında kusur oranı.
Mahkeme, tarafların sosyal ve ekonomik durumunu kolluk aracılığıyla araştırır (SED araştırması). Gelirini gizleyen tarafa karşı banka kayıtları, SGK dökümü ve tanık beyanlarıyla gerçek gelir ispatlanabilir. Hâkim, kararında nafakanın gelecek yıllarda hangi oranda artacağını (örneğin TÜFE oranında) da belirleyebilir; bu, her yıl artırım davası açma külfetini ortadan kaldırır.
Nafaka Artırım, İndirim ve Kaldırma Davası
Nafaka kesin hüküm oluşturmaz; koşullar değiştiğinde yeniden düzenlenir (TMK m.176/4, 331). Sık görülen durumlar:
- Artırım: Enflasyon, çocuğun büyümesi ve eğitim giderlerinin artması, yükümlünün gelirinin yükselmesi.
- İndirim: Yükümlünün işini kaybetmesi, sağlık sorunları, yeni çocuk sahibi olması.
- Kaldırma: Yoksulluk nafakası alan tarafın yeniden evlenmesi (kendiliğinden kalkar), evlenmeden fiilen evli gibi yaşaması, yoksulluğunun ortadan kalkması, haysiyetsiz hayat sürmesi (mahkeme kararıyla); taraflardan birinin ölümü.
Bu davalar aile mahkemesinde açılır. Nafaka alacaklısının yerleşim yeri mahkemesi de yetkilidir.
Nafaka Ödenmezse Ne Olur?
Nafaka alacağı, ilamlı icra takibi yoluyla tahsil edilir. Nafaka alacakları maaş haczinde öncelikli alacaktır ve maaşın tamamına yakınına haciz konulabilir; diğer alacaklar için geçerli olan 1/4 sınırı nafakada uygulanmaz. Ayrıca İcra ve İflas Kanunu m.344 uyarınca, icra emrinin tebliğine rağmen nafakayı ödemeyen borçlu, alacaklının şikâyeti üzerine üç aya kadar tazyik hapsi ile cezalandırılır. Borç ödendiğinde hapis cezası düşer. Şikâyet, ödenmeyen her ay için üç ay içinde yapılmalıdır.
Sıkça Sorulan Sorular
Nafaka kaç yıl ödenir?
Yoksulluk nafakası kanunen süresizdir; evlenme, fiilen evli gibi yaşama, yoksulluğun kalkması veya ölümle sona erer. İştirak nafakası çocuk 18 yaşını doldurana kadar; öğrenimi devam ediyorsa yardım nafakası adıyla eğitim süresince devam eder.
Çalışan kadın nafaka alabilir mi?
Çalışıyor olmak tek başına engel değildir. Gelirin, kişinin zorunlu ihtiyaçlarını karşılamaya yetip yetmediğine bakılır. Düzenli ve yeterli geliri olan eşe yoksulluk nafakası verilmez.
Nafaka hangi mahkemede istenir?
Aile mahkemesinde. Aile mahkemesi bulunmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla bakar.
Nafaka davanız için hukuki destek mi arıyorsunuz? Bakırköy'deki ofisimizde nafaka talebi, artırım-indirim davaları ve ödenmeyen nafakanın icrası konularında danışmanlık veriyoruz. Görüşme talep edin veya Aile Hukuku çalışma alanımızı inceleyin.
İlgili yazılar: Boşanma Davası Nasıl Açılır? · Uzaklaştırma Kararı Nasıl Alınır?
Av. Kasım Ergün — Avrasya Hukuk Bürosu kurucusu. İstanbul Bakırköy'de aile, iş, ceza, gayrimenkul ve icra hukuku alanlarında avukatlık yapmaktadır. Ekibimiz
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Mevzuat ve içtihatlar değişebilir; somut olayınız için bir avukata danışınız.
