Çek ve Senet (Kambiyo) Hukuku

Ticari hayatta vadeli satışların büyük kısmı çek ve senetle güvence altına alınır. Bu belgeler hukuken kambiyo senedi olarak adlandırılır ve alacaklıya, sıradan bir alacağa göre çok daha hızlı işleyen bir takip imkânı sunar. Aynı hız, borçlu için de kısa ve kaçırılmaması gereken süreler anlamına gelir. Bu nedenle çek senet avukatı ile çalışırken iki tarafın da ilk sorusu genellikle aynıdır: belge geçerli mi ve hangi süre işliyor?

Aşağıda bono ve çekin geçerlilik şartlarını, ibraz ve zamanaşımı sürelerini, kambiyo takibinin işleyişini ve borçlunun başvurabileceği itiraz yollarını özetliyoruz.

Kambiyo senedi nedir, türleri nelerdir?

Türk Ticaret Kanunu (TTK) üç tür kambiyo senedi düzenler: poliçe, bono (emre muharrer senet) ve çek. Uygulamada en sık karşılaşılanlar bono ve çektir. Bono, düzenleyenin belirli bir bedeli belirli bir vadede ödeyeceğini vaat ettiği senettir. Çek ise bir bankaya hitaben düzenlenen ve hamile ödeme yapılmasını isteyen bir ödeme aracıdır; çek kural olarak görüldüğünde ödenir.

Kambiyo senetleri soyut niteliktedir: senedin verilmesine sebep olan ilişki (satış, hizmet, borç para) senet üzerinde yazmasa bile senet borcu ondan bağımsız olarak doğar. Bu özellik alacaklıyı korur, ancak borçlunun bazı savunmalarını da sınırlar.

Geçerlilik şartları: senet ne zaman kambiyo senedi sayılır?

Bir belgenin kambiyo senedi olarak kabul edilmesi için kanunda sayılan zorunlu unsurları taşıması gerekir. Bonoda başlıca unsurlar şunlardır:

• Senet metninde bono veya emre yazılı senet ibaresi,
• Kayıtsız ve şartsız belirli bir bedeli ödeme vaadi,
• Ödeme yeri ve lehtarın adı,
• Düzenleme tarihi ve yeri,
• Düzenleyenin imzası.

Vade gösterilmemişse bono görüldüğünde ödenecek kabul edilir. Düzenleme tarihi veya imza gibi zorunlu bir unsurun eksikliği ise belgenin kambiyo senedi niteliğini kaybetmesine yol açabilir; bu durumda belge yalnızca adi bir borç ikrarı olarak delil değeri taşıyabilir ve kambiyo takibine konu edilemez. Çekte de çek ibaresi, kayıtsız ve şartsız ödeme havalesi, muhatap bankanın unvanı, ödeme yeri, düzenleme tarihi ve yeri, düzenleyenin imzası ile banka tarafından verilen seri numarası ve karekod bulunmalıdır.

İbraz süreleri ve zamanaşımı

Çekte en kritik konu ibraz süresidir. Türkiye'de ödenecek bir çek, düzenlendiği yerde ödenecekse on gün, başka bir yerde ödenecekse bir ay içinde bankaya ibraz edilmelidir. Süresinde ibraz edilmeyen çekte hamil, cirantalara başvurma hakkını kaybedebilir.

• Bonoda düzenleyene karşı açılacak davalar vadeden itibaren üç yıl içinde zamanaşımına uğrar.
• Hamilin cirantalara karşı başvuru hakları ise kural olarak süresinde çekilen protesto tarihinden itibaren bir yıl içinde zamanaşımına uğrar.
• Çekte hamilin düzenleyen ve cirantalara karşı başvuru hakları, ibraz süresinin bitiminden itibaren üç yıl içinde zamanaşımına uğrar.

Zamanaşımına uğramış bir senet de değersiz değildir; temel ilişkiye dayanarak genel hükümlere göre alacak davası açılması mümkün olabilir. Bu seçenek için ticari alacak davaları sayfamıza bakabilirsiniz.

Kambiyo senetlerine özgü haciz yolu

Alacaklı, kambiyo senedine dayanarak icra dairesinde özel bir takip yolu başlatabilir. Bu takipte icra müdürü önce belgenin kambiyo senedi niteliğini inceler; nitelik taşımayan belgeyle takip başlatılamaz. Borçluya gönderilen ödeme emrinde borcun on gün içinde ödenmesi istenir; borca veya imzaya itiraz süresi ise beş gündür.

Bu takip yolunun genel takipten en önemli farkı şudur: borçlunun itirazı icra dairesine değil, icra mahkemesine yapılır ve takibi kendiliğinden durdurmaz. Takibin durması için icra mahkemesinin ayrıca bu yönde karar vermesi gerekir. Süre geçtiğinde takip kesinleşir ve alacaklı haciz talep edebilir.

Alacaklı açısından takibe başlamadan önce iki noktanın kontrol edilmesi önerilir. Birincisi, senedin aslının alacaklının elinde bulunmasıdır; takip talebine senedin aslı eklenir ve senet icra dairesinde muhafaza edilir. İkincisi, ciro zincirinin düzenli olmasıdır: senedi cirolarla devralan kişi, ancak kesintisiz bir ciro zinciriyle hakkını ispat ettiğinde meşru hamil sayılır. Ciro zincirindeki bir kopukluk veya imzası okunamayan bir ciro, borçluya önemli bir savunma imkânı verebilir.

Borçlunun itiraz yolları

Borca itiraz

Borçlu, borcun ödendiğini, ertelendiğini veya senedin teminat amacıyla verildiğini ileri sürebilir. İcra mahkemesinde bu tür itirazların genellikle yazılı belgeyle ispatı beklenir; örneğin ödemenin banka dekontuyla veya senede atıf yapan bir makbuzla gösterilmesi gibi. Belgeyle ispat edilemeyen itirazlar için ayrıca menfi tespit davası açmak gerekebilir.

İmzaya itiraz

Senetteki imzanın kendisine ait olmadığını ileri süren borçlu, bunu süresi içinde ve açıkça bildirmelidir. İmza incelemesi genellikle bilirkişi aracılığıyla yapılır. İmzaya haksız olarak itiraz ettiği anlaşılan borçlu aleyhine para cezası ve tazminata hükmedilebileceğinden, bu yola yalnızca gerçekten dayanak varsa başvurulmalıdır.

Karşılıksız çek, senedin kaybı ve ödeme yasağı

Karşılıksız çek, 5941 sayılı Çek Kanunu kapsamında hamilin şikâyeti üzerine adli para cezası ile çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı gibi yaptırımlara bağlanmıştır. Bu alandaki düzenlemeler son yıllarda birkaç kez değiştiği için, karşılıksız çek nedeniyle şikâyet veya savunma söz konusuysa yürürlükteki hüküm somut tarih esas alınarak incelenmelidir.

Çek veya senedin kaybolması ya da çalınması hâlinde, senedin hamili mahkemeden ödeme yasağı ve senedin iptali kararı isteyebilir. Kayıp fark edilir edilmez hareket edilmesi, senedin kötü niyetli kişilerce tahsil edilmesini önlemek açısından önemlidir.

Büromuzun desteği

Alacaklı tarafta senedin kambiyo niteliğinin incelenmesi, takibin başlatılması ve haciz aşamasının yürütülmesi; borçlu tarafta ise beş günlük süre içinde itirazın hazırlanması ve gerektiğinde menfi tespit davası konularında destek veriyoruz. Her senet ve her ticari ilişki kendine özgüdür; aynı görünen iki dosya, belgelerdeki küçük farklar nedeniyle farklı sonuçlanabileceğinden somut durum ayrıca değerlendirilmelidir.