Tenkis Davası

Tenkis davası, mirasbırakanın vasiyetname, miras sözleşmesi veya sağlığında yaptığı bağışlarla kanunun belirli mirasçılar için güvence altına aldığı saklı payı zedelemesi hâlinde, bu tasarrufların saklı payı tamamlayacak ölçüde indirilmesini sağlayan davadır. Kişi malvarlığı üzerinde dilediği gibi tasarruf edebilir; ancak bu serbestlik, saklı paylı mirasçıların payına dokunmayacak bir sınırla çevrilidir.

Tenkis davası tasarrufu tümüyle ortadan kaldırmaz; yalnızca saklı payı aşan kısmı geri alır. Bu yönüyle, gerçek iradenin gizlendiği işlemlerde açılan muris muvazaası davasından ayrılır.

Saklı pay nedir, kimlerin saklı payı vardır?

Saklı pay, mirasbırakanın ölüme bağlı tasarruflarla veya tenkise tabi sağlararası kazandırmalarla ortadan kaldıramayacağı miras payıdır. Türk Medeni Kanunu'nun 506. maddesine göre saklı pay oranları şöyledir:

• Altsoy için: yasal miras payının yarısı,
• Ana ve babadan her biri için: yasal miras payının dörtte biri,
• Sağ kalan eş için: altsoy veya ana-baba zümresiyle birlikte mirasçı olması hâlinde yasal miras payının tamamı, diğer hâllerde dörtte üçü.

Kardeşlerin saklı payı, 2007 yılında yapılan değişiklikle kaldırılmıştır. Bu nedenle kardeşler, yasal mirasçı olsalar bile tenkis davası açamaz. Yasal paylarınızın genel bir hesabı için miras payı hesaplama aracımızdan yararlanabilirsiniz.

Hangi tasarruflar tenkise tabidir?

Tenkis davası iki tür tasarrufa yönelebilir. İlki vasiyetname ve miras sözleşmesi gibi ölüme bağlı tasarruflardır (TMK m.560). İkincisi ise kanunda sayılan sağlararası kazandırmalardır (TMK m.565). Başlıcaları:

• Mirasçılık sıfatını kaybeden yasal mirasçıya miras payına mahsuben yapılan kazandırmalar ile geri verilmemek kaydıyla altsoya yapılan malvarlığı devri veya borçtan kurtarma ve alışılmışın dışında verilen çeyiz ve kuruluş sermayesi,
• Miras haklarının ölümden önce tasfiyesi amacıyla yapılan kazandırmalar (örneğin mirastan feragat karşılığı ödemeler),
• Mirasbırakanın serbestçe dönme hakkını saklı tutarak yaptığı bağışlamalar ile ölümünden önceki bir yıl içinde âdet üzere verilen hediyeler dışında yaptığı bağışlamalar,
• Mirasbırakanın saklı pay kurallarını etkisiz kılmak amacıyla yaptığı açık olan kazandırmalar.

Son madde uygulamada en çok tartışılan bentir. Ölümden yıllar önce yapılmış bir bağış bile, saklı pay kurallarından kaçınma amacı ispatlanırsa tenkise konu olabilir.

Tenkis hesabı nasıl yapılır?

Saklı payın zedelenip zedelenmediğini anlamak için önce tasarruf edilebilir kısmın belirlenmesi gerekir. Kanun bu hesabın terekenin mirasbırakanın ölümü günündeki durumuna göre yapılacağını öngörür (TMK m.507). Hesap kabaca şu adımları izler:

1. Ölüm tarihindeki aktif malvarlığı belirlenir,
2. Mirasbırakanın borçları, cenaze giderleri, terekenin mühürlenmesi ve yazımı giderleri ile mirasbırakanla birlikte yaşayıp onun bakımındaki kişilerin üç aylık geçim giderleri düşülür,
3. Tenkise tabi sağlararası kazandırmalar terekeye eklenir (TMK m.508),
4. Bulunan net değer üzerinden her saklı paylı mirasçının saklı payı hesaplanır,
5. Mirasçının eline geçen değer saklı payın altındaysa aradaki fark kadar tenkis istenir.

Bu hesap, taşınmazların ve şirket paylarının değerinin bilirkişi aracılığıyla belirlenmesini gerektirdiği için çoğu dosyada teknik bir inceleme sürecidir.

Tenkis sırası

Birden fazla tasarruf varsa tenkis belirli bir sırayla yapılır: önce ölüme bağlı tasarruflar, bunlar yetmezse sağlararası kazandırmalar tenkis edilir. Sağlararası kazandırmalarda ise en yeni tarihli olandan başlanarak eskiye doğru gidilir; kamu tüzel kişileri ile kamuya yararlı dernek ve vakıflara yapılan kazandırmalar en son sırada tenkis edilir (TMK m.570).

Süreler: bir yıl ve on yıl

Tenkis davası kısa hak düşürücü sürelere tabidir ve süre geçince dava hakkı ortadan kalkar (TMK m.571):

• Saklı paylı mirasçının saklı payının zedelendiğini öğrendiği tarihten itibaren bir yıl,
• Her hâlde, vasiyetnamelerde vasiyetnamenin açılması tarihinden, diğer tasarruflarda mirasın açılmasından itibaren on yıl.

Tenkis iddiası, savunma yoluyla def'i olarak ise her zaman ileri sürülebilir. Örneğin vasiyet alacaklısı vasiyetin yerine getirilmesini talep ettiğinde, saklı paylı mirasçı süre geçmiş olsa bile tenkis def'inde bulunabilir. Bir yıllık sürenin ne zaman başladığı, öğrenme tarihinin ispatı açısından sıklıkla tartışma konusudur; bu nedenle beklemeden hareket etmek önemlidir.

Görevli ve yetkili mahkeme, dava süreci

Tenkis davasında görevli mahkeme asliye hukuk mahkemesidir. Yetki bakımından mirasbırakanın son yerleşim yeri mahkemesi kesin yetkilidir (HMK m.11). Dava, tenkise tabi tasarruftan yararlanan kişiye, yani vasiyet alacaklısına, atanmış mirasçıya veya bağışı alan kişiye karşı açılır. Tenkis talebi her saklı paylı mirasçının kendi saklı payına ilişkin kişisel bir hak olduğundan, mirasçılar ayrı ayrı dava açabilir; diğer mirasçıların davaya katılması zorunlu değildir. Davada tenkis edilecek miktarın belirlenebilmesi için terekenin tüm aktif ve pasifinin ortaya konması gerekir; bu nedenle dava dilekçesinde bilinen tüm malvarlığı kalemlerinin ve devirlerin gösterilmesi yararlıdır.

Dava sürecinde mirasçılık belgesi, tapu kayıtları, banka hesap dökümleri, vasiyetname ve açılma tutanağı, bağış sözleşmeleri ve değer tespiti için bilirkişi raporu temel delillerdir. Tenkis kural olarak, tasarruf konusu malın tenkis oranında paylaştırılması veya bölünemeyen mallarda bedel ödenmesi şeklinde sonuçlanabilir; değeri azalmadan bölünemeyen belirli bir mal söz konusuysa kanun, kazandırmayı elde edene tenkisi gereken kısmın değerini ödeyerek malı alma ya da tasarruf edilebilir kısmın değerini isteme seçimlik hakkı tanır (TMK m.564).

Muris muvazaası ile ilişkisi ve dikkat edilecekler

Tapuda satış gibi gösterilen fakat aslında bağış olan işlemlerde, öncelikle muris muvazaası davası gündeme gelir; muvazaa ispatlanamazsa tenkis talebi terditli olarak ileri sürülebilir. Dava stratejisinin baştan bu iki ihtimali birlikte gözetecek şekilde kurulması, süre kaybını önler.

• Saklı paylı mirasçı olup olmadığınızı ve yasal payınızı netleştirin,
• Vasiyetnamenin açılış tarihini ve size tebliğ tarihini kayıt altına alın,
• Mirasbırakanın son yıllarda yaptığı devir ve bağışları tapu ve banka kayıtlarıyla belirleyin.

Her dosya kendine özgüdür; terekenin büyüklüğü, tasarrufların tarihi ve niteliği sonucu belirler. Somut durum ayrıca değerlendirilmelidir.

Büromuzun desteği

Tenkis davalarında saklı pay hesabının ön değerlendirmesini yapıyor, tenkise tabi tasarrufları tapu ve banka kayıtları üzerinden belirliyor, bilirkişi incelemesini takip ediyor ve gerektiğinde muris muvazaası talebiyle birlikte terditli dava stratejisi kuruyoruz.