Sözleşme Hazırlama ve İnceleme

Uyuşmazlıkların önemli bir kısmı mahkemede değil, sözleşmenin yazıldığı gün başlar. Belirsiz bırakılmış bir teslim tarihi, ölçüsüz bir cezai şart ya da hiç düşünülmemiş bir fesih ihtimali, yıllar sonra tarafların birbirine dava açmasına neden olabilir. Sözleşme hazırlama ve inceleme hizmetinin amacı, tarafların gerçek iradesini açık ve uygulanabilir hükümlere dönüştürmek ve riskleri imzadan önce görünür kılmaktır.

Hazır bir şablonun kopyalanması çoğu zaman bu amaca hizmet etmez; çünkü her ticari ilişkinin, her kira ya da hizmet ilişkisinin kendine özgü riskleri vardır. Her dosya kendine özgüdür; sözleşmenin hangi hükümleri içermesi gerektiği somut ilişki üzerinden ayrıca değerlendirilmelidir. Bu nedenle özellikle yüksek bedelli, uzun süreli veya geri dönüşü zor sonuçlar doğuran ilişkilerde, sözleşme hazırlama sürecine bir avukatın baştan dahil olması, sonradan ortaya çıkabilecek yorum farklılıklarını azaltır.

Sözleşme serbestisi ve sınırları

Türk Borçlar Kanunu'na göre taraflar, bir sözleşmenin içeriğini kanunun öngördüğü sınırlar içinde özgürce belirleyebilir. Ancak bu serbestinin sınırları vardır: kanunun emredici hükümlerine, ahlaka, kamu düzenine ve kişilik haklarına aykırı olan ya da konusu imkânsız olan sözleşmeler kesin olarak hükümsüzdür. Örneğin bir kira sözleşmesinde kiracı aleyhine kanunun emredici hükümlerine aykırı düzenlemeler ya da bir iş sözleşmesinde işçinin temel haklarını ortadan kaldıran maddeler, imzalanmış olsalar bile uygulanmayabilir.

Sözleşmenin bir kısmının hükümsüz olması, kural olarak sözleşmenin tamamını geçersiz kılmaz; ancak taraflar o kısım olmadan sözleşmeyi yapmayacak idiyse sonuç farklı olabilir. Bu nedenle kritik maddelerin hukuka uygun kurgulanması, sözleşmenin bütününü korur.

Şekil şartı: hangi sözleşmeler yazılı ya da resmi olmalı?

Sözleşmeler kural olarak hiçbir şekle bağlı değildir; ancak kanunun özel olarak şekil öngördüğü hallerde bu şekle uyulmazsa sözleşme geçerli olmaz. Uygulamada en sık karşılaşılan örnekler şunlardır:

• Taşınmaz satışı: Resmi şekilde yapılmalıdır; bu işlem kural olarak tapu müdürlüğünde gerçekleştirilir.
• Kefalet sözleşmesi: Yazılı yapılmalı; kefilin sorumlu olacağı azami miktar ve kefalet tarihi belirtilmeli, kefil bu bilgileri ve müteselsil kefalet ise bunu kendi el yazısıyla yazmalıdır.
• Rekabet yasağı sözleşmesi: İşçi ile işveren arasında yazılı olarak yapılmalı; yer, süre ve konu bakımından sınırlandırılmalıdır.
• Kat karşılığı inşaat ve taşınmaz satış vaadi: Taşınmaz devri borcu içerdiklerinden resmi şekle tabidir; uygulamada noterde düzenleme şeklinde yapılır.

Kanunen şekil şartı aranmayan sözleşmelerde de yazılı bir metin, ispat kolaylığı ve tarafların neyi kabul ettiğinin açıkça görülmesi bakımından büyük önem taşır. Sözlü olarak kurulan ve yıllarca sorunsuz yürüyen bir ilişki bile, taraflardan birinin ayrılmak istediği gün hangi koşulların kararlaştırıldığı konusunda ciddi bir ispat sorununa dönüşebilir.

İncelemede öncelikle bakılan maddeler

1. Tarafların doğru tanımlanması: Şirketlerde ticaret unvanı, temsil yetkisi ve imza yetkilisinin yetkisi.
2. Edimlerin açıkça belirlenmesi: Teslim edilecek mal veya hizmetin nitelikleri, miktarı, teslim yeri ve tarihi.
3. Bedel ve ödeme koşulları: Vade, para birimi, fiyat güncellemesi ve gecikme halinde uygulanacak faiz.
4. Cezai şart: Miktarın yaptırım amacına uygun olup olmadığı ve hangi ihlallere bağlandığı.
5. Fesih ve sona erme: Fesih sebepleri, bildirim süreleri ve sona ermenin sonuçları.
6. Uyuşmazlık çözümü: Yetkili mahkeme, tahkim veya arabuluculuk hükümleri.
7. Gizlilik, kişisel veriler ve fikri haklar: Özellikle hizmet ve yazılım sözleşmelerinde.

İrade sakatlığı ve değişen koşullar

Sözleşme imzalandıktan sonra da bazı imkânlar saklıdır. Esaslı bir yanılma, aldatma veya korkutma altında sözleşme yapan taraf, yanılmayı veya aldatmayı öğrendiği ya da korkutmanın etkisi ortadan kalktığı tarihten itibaren bir yıl içinde sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirebilir. Sözleşmenin kurulduğu sırada öngörülemeyen olağanüstü bir durum, edimler arasındaki dengeyi borçlu aleyhine aşırı ölçüde bozmuşsa, aşırı ifa güçlüğü hükümleri çerçevesinde sözleşmenin uyarlanması istenebilir. Uzun süreli sözleşmelerde fiyat güncelleme ve olağanüstü durum maddelerinin baştan yazılması, bu tür tartışmaları önemli ölçüde azaltır.

Cezai şart ve hakimin indirim yetkisi

Cezai şart, borcun hiç veya gereği gibi ifa edilmemesi halinde ödenecek önceden belirlenmiş bir tutardır ve alacaklıyı zararını ispat etme yükünden kurtarır. Ancak hakim, aşırı gördüğü cezai şartı kendiliğinden indirebilir. Tacirler arasındaki sözleşmelerde ise Türk Ticaret Kanunu, tacirin aşırı olduğu gerekçesiyle cezai şartın indirilmesini isteyemeyeceğini düzenler. Bu nedenle cezai şart tutarının özellikle ticari sözleşmelerde dikkatle belirlenmesi gerekir.

Genel işlem koşulları ve standart sözleşmeler

Bankalar, sigorta şirketleri, yazılım sağlayıcıları veya büyük tedarikçiler tarafından önceden hazırlanıp karşı tarafa pazarlık imkânı tanınmadan sunulan maddeler genel işlem koşulu niteliğindedir. Kanuna göre bu koşullar, karşı tarafa varlığı hakkında açıkça bilgi verilip içeriğini öğrenme imkânı sağlanmadıkça ve karşı tarafça kabul edilmedikçe yazılmamış sayılır. Karşı taraf aleyhine olan ve dürüstlük kuralına aykırı düşen hükümler de geçersiz sayılabilir.

Yetki ve tahkim şartı

Sözleşmeye konulan yetki şartı her durumda geçerli değildir. Hukuk Muhakemeleri Kanunu'na göre yetki sözleşmesi yalnızca tacirler veya kamu tüzel kişileri arasında yapılabilir ve yazılı olmalıdır. Tüketici ile yapılan sözleşmelerdeki yetki şartları ise tüketiciyi bağlamayabilir. Tahkim şartı ise yazılı olmalı ve iradenin açık olması gerekir. Taraflardan birinin tüketici olduğu ilişkiler için tüketici hukuku sayfamıza bakabilirsiniz.

Büromuzun desteği

Büromuz kira, hizmet, satış, bayilik, eser, gizlilik ve ortaklık sözleşmeleri başta olmak üzere sözleşmelerin hazırlanması, karşı tarafça sunulan taslakların incelenmesi ve müzakere sürecinde değişiklik önerilerinin hazırlanması konusunda destek verir. Sözleşmeden doğan bir uyuşmazlık ortaya çıktığında ise süreç sözleşmeler ve borçlar hukuku kapsamında takip edilir.